V BELT CREEP, SLIP.

                                                                                                                                     VIKI CHAUDHARI

 9067294641 

FITTER SECOND YEAR 

SUB - TRADE THEORY.

  LESSON NAME :- V BELT CREEP, SLIP. 

1. व्ही-बेल्टची स्लिप (Slip of V-Belt)

स्लिप म्हणजे काय?
जेव्हा बेल्ट आणि पुली यांच्यातील घर्षण कमी होते आणि बेल्ट पुलीवरून योग्य गतीने फिरत नाही, तेव्हा त्याला स्लिप म्हणतात.

स्लिप होण्याची कारणे:

• बेल्टचा योग्य ताण नसेल
• ओलसर किंवा तेलकट पृष्ठभाग
• जास्त भार असल्यास
• बेल्ट आणि पुलीमध्ये समायोजन चुकीचे असेल

स्लिप टाळण्यासाठी उपाय:

• बेल्टला योग्य ताण द्यावा
• बेल्ट आणि पुली कोरडे आणि स्वच्छ ठेवावेत
• योग्य भार नियंत्रणात ठेवावा
• बेल्टची वेळोवेळी तपासणी करावी

---

2. व्ही-बेल्टची क्रिप (Creep of V-Belt)

क्रिप म्हणजे काय?
जेव्हा बेल्ट एका पुलीवरून दुसऱ्या पुलीवर फिरतो, तेव्हा बेल्टचा ताणलेल्या भागाचा वेग आणि सैल भागाचा वेग समान राहत नाही. त्यामुळे बेल्ट पुलीवर हळूहळू पुढे- मागे सरकतो, यालाच क्रिप म्हणतात.

क्रिप होण्याची कारणे:

• बेल्टमधील लोचकतामुळे
• जास्त भारामुळे
• बेल्ट आणि पुलीमध्ये घर्षण कमी असल्यास

क्रिप टाळण्यासाठी उपाय:

• योग्य ताण आणि समायोजन ठेवावे
• बेल्ट योग्य मटेरियलचा वापरावा
• बेल्ट आणि पुली व्यवस्थित साफ ठेवावे

---

स्लिप आणि क्रिपमधील फरक:

वैशिष्ट्य	स्लिप	क्रिप
परिभाषा	बेल्टच्या पुलीवरील हालचालीतील अंतर कमी होणे	बेल्टच्या वेगातील सूक्ष्म फरक
कारणे	घर्षण कमी होणे, ताण कमी असणे	बेल्टचा लोचकारक स्वभाव
परिणाम	ऊर्जा नुकसान, यांत्रिक कार्यक्षमता कमी होते	वेग कमी-जास्त होऊ शकतो
उपाय	ताण वाढवणे, घर्षण सुधारणे	योग्य मटेरियल आणि देखभाल

बेल्ट ड्रेसिंग म्हणजे काय?

बेल्ट ड्रेसिंग ही एक प्रक्रिया आहे जी बेल्टच्या घर्षण क्षमतेला वाढवण्यासाठी आणि त्याच्या कार्यक्षमतेत सुधारणा करण्यासाठी केली जाते. यामध्ये विशेष प्रकारचे बेल्ट ड्रेसिंग कंपाऊंड (स्नेहक किंवा ग्रीससारखा पदार्थ) बेल्टच्या पृष्ठभागावर लावला जातो, ज्यामुळे बेल्ट आणि पुलीमधील पकड सुधारते.

---

बेल्ट ड्रेसिंगची गरज:

• बेल्ट आणि पुलीमधील घर्षण वाढवण्यासाठी
• स्लिप होण्यापासून प्रतिबंध करण्यासाठी
• बेल्टचा जीवनकाल वाढवण्यासाठी
• आवाज कमी करण्यासाठी
• बेल्टची कार्यक्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी

---

बेल्ट ड्रेसिंग प्रक्रिया:

1. बेल्टची तपासणी:

   • बेल्टमध्ये घाण, धूळ किंवा ग्रीस असल्यास तो आधी स्वच्छ करावा.
   • बेल्ट किंवा पुलीवर फाटलेल्या, तुटलेल्या किंवा खराब झालेल्या भागांची तपासणी करावी.

2. बेल्ट स्वच्छ करणे:

   • कोरड्या कापडाने किंवा ब्रशने बेल्टवरील धूळ आणि घाण काढावी.
   • गरज असल्यास सौम्य साबण आणि पाण्याने स्वच्छ करून नीट कोरडे करावे.

3. ड्रेसिंग कंपाऊंड लावणे:

   • बेल्ट ड्रेसिंग स्प्रे किंवा द्रव पदार्थ बेल्टच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर हलक्या प्रमाणात लावावा.
   • काही ड्रेसिंग कंपाऊंड बेल्टवर ब्रशने किंवा हाताने लावले जातात.

4. बेल्ट फिरवून ड्रेसिंग पसरवणे:

   • बेल्ट हळूहळू फिरवावा जेणेकरून ड्रेसिंग कंपाऊंड संपूर्ण बेल्टवर समान रीतीने पसरू शकेल.
   • काही वेळ थांबून कंपाऊंड योग्य प्रकारे सेट होऊ द्यावे.

5. तपासणी व चाचणी:

   • बेल्ट व्यवस्थित बसला आहे का, याची खात्री करावी.
   • मशीन चालू करून बेल्टची पकड आणि कार्यक्षमता तपासावी.

---

बेल्ट ड्रेसिंगचे फायदे:

✔ बेल्टची पकड सुधारते आणि स्लिपिंग टाळते.
✔ घर्षण योग्य प्रमाणात राहते आणि अनावश्यक झीज कमी होते.
✔ मशीनचा वेग आणि कार्यक्षमता टिकून राहते.
✔ बेल्टचा आयुष्य वाढतो.
✔ बेल्टमधून होणारा आवाज (चिरका) कमी होतो.

---

सावधानता:

⚠ अत्यधिक ड्रेसिंग कंपाऊंड लावल्यास बेल्ट चिकट होऊ शकतो आणि धूळ साचण्याची शक्यता वाढते.
⚠ ड्रेसिंग फक्त आवश्यकतेनुसारच करावे, वारंवार केल्यास बेल्ट खराब होऊ शकतो.
⚠ मशीन बंद करूनच ही प्रक्रिया करावी आणि सुरक्षितता उपायांचे पालन करावे.

ओपन बेल्टिंग (Open Belting) म्हणजे काय?

ओपन बेल्टिंग हा एक प्रकारचा बेल्ट ड्राइव्ह आहे, जो दोन समांतर असलेल्या पुलींमध्ये शक्ती (पॉवर) प्रसारित करण्यासाठी वापरला जातो. या प्रकारात, बेल्ट सरळ मार्गाने एका पुलीवरून दुसऱ्या पुलीवर फिरतो, त्यामुळे दोन्ही पुली एकाच दिशेने फिरतात.

---

ओपन बेल्टिंगची वैशिष्ट्ये:

✅ दोन समांतर पुलींमध्ये शक्ती प्रसारित करण्यासाठी वापरले जाते.
✅ ड्रायव्हर (चालक) आणि ड्रिव्हन (चालित) पुली एकाच दिशेने फिरतात.
✅ साध्या आणि सोप्या यंत्रणांसाठी उपयुक्त.
✅ कमी लागत आणि देखभालीसाठी सोपा.

---

ओपन बेल्टिंगची रचना:

1. ड्रायव्हर पुली (Driver Pulley) – ही पुली इंजिन किंवा मोटरद्वारे फिरवली जाते.
2. ड्रिव्हन पुली (Driven Pulley) – हिला ड्रायव्हर पुली बेल्टच्या सहाय्याने फिरवते.
3. बेल्ट – हा लवचिक पदार्थाचा बनलेला असून, तो दोन्ही पुलींवर लूप स्वरूपात असतो.
4. टेन्शन अॅडजस्टर (Tension Adjuster) – बेल्ट योग्य ताणात ठेवण्यासाठी वापरला जातो.

---

ओपन बेल्ट ड्राइव्ह कसा कार्य करतो?

• ड्रायव्हर पुली मोटर किंवा इंजिनद्वारे फिरते.
• बेल्टच्या मदतीने ड्रायव्हर पुलीची गती ड्रिव्हन पुलीपर्यंत पोहोचते.
• ओपन बेल्टिंगमध्ये दोन्ही पुली एका दिशेने फिरतात.

---

ओपन बेल्टिंगचे फायदे:

✔ साधी आणि कमी खर्चिक रचना.
✔ देखभाल करणे सोपे.
✔ कमी वेगाच्या आणि हलक्या लोडच्या अनुप्रयोगांसाठी उपयुक्त.

---

ओपन बेल्टिंगचे तोटे:

❌ बेल्टवर स्लिप होण्याची शक्यता जास्त असते.
❌ जास्त शक्ती प्रसारित करू शकत नाही.
❌ बेल्ट लांब असल्यास ताण (टेंशन) कमी होऊ शकतो.

---

ओपन बेल्टिंगचा उपयोग:

🔹 लहान आणि मध्यम क्षमतेच्या यंत्रांमध्ये.
🔹 लाथे मशीन (Lathe Machine), पंखे, ब्लोअर्स, आणि शेतातील यंत्रांसाठी.
🔹 कारखान्यातील कमी वेगाच्या ड्राइव्ह यंत्रणांसाठी.

ओपन बेल्टची लांबी (Open Belt Length) गणना

सूत्र:

$$L = \frac{D + d}{2} \times \frac{22}{7} + 2x$$

जेथे:

• L = ओपन बेल्टची लांबी
• D = मोठ्या पुलीचा व्यास
• d = लहान पुलीचा व्यास
• x = दोन्ही पुलीमधील मध्यांतर (Centre Distance)

वेग गुणोत्तर (Velocity Ratio) Calculation

वेग गुणोत्तर (Speed Ratio) हे मोठ्या आणि लहान पुलीच्या वेगाचे गुणोत्तर असते:

$$\frac{N_1}{N_2} = \frac{d}{D}$$

जिथे:

• N₁ = ड्रायव्हर पुलीचा वेग (RPM)
• N₂ = ड्रिव्हन पुलीचा वेग (RPM)

बेल्टचा रेषीय वेग (Linear Velocity of the Belt)

$$V = \pi d N_1 \div 60$$

जिथे:

• V = बेल्टचा वेग (m/s)
• d = बेल्ट चालवणाऱ्या पुलीचा व्यास (m)
• N₁ = पुलीचा वेग (RPM)

टॉर्क आणि पॉवर ट्रान्समिशन (Torque & Power Transmission)

टॉर्क (Torque) गणना:

$$T = \frac{(T_1 - T_2) \times d}{2}$$

• T₁ = घट्ट बाजूवरील ताण (Tension in tight side, N)
• T₂ = सैल बाजूवरील ताण (Tension in slack side, N)
• d = लहान पुलीचा व्यास (m)

पॉवर (Power) गणना:

$$P = (T_1 - T_2) \times V$$

• P = बेल्टद्वारे प्रसारित पॉवर (Watt किंवा kW)
• V = बेल्टचा वेग (m/s)

 टेन्शन रेशिओ (Tension Ratio) Using Friction

$$\frac{T_1}{T_2} = e^{\mu \theta}$$

जिथे:

• μ (Mu) = बेल्ट आणि पुलीमधील घर्षण गुणांक (Coefficient of friction)
• θ (Theta) = बेल्टच्या संपर्क कोनाचा रेडियन (Angle of wrap in radians)
• T₁, T₂ = घट्ट आणि सैल बाजूवरील ताण

संपर्क कोन (θ) साधारणतः:

$$\theta = \pi - 2 \sin^{-1} \left(\frac{D - d}{2C} \right)$$

क्रॉस बेल्टची लांबी (Cross Belt Length) गणना

सूत्र:
क्रॉस बेल्ट ड्राइव्हमध्ये, बेल्ट दोन पुलींना क्रॉस करून जोडतो, त्यामुळे बेल्टची लांबी ओपन बेल्टिंगपेक्षा वेगळी असते. क्रॉस बेल्टची लांबी पुढील सूत्राने मोजली जाते:

$$L_C = 2x + \pi (R + r) + \frac{(R - r)^2}{x}$$

जेथे:

• L_C = क्रॉस बेल्टची लांबी
• R = मोठ्या पुलीचा त्रिज्या
• r = लहान पुलीचा त्रिज्या
• x = दोन्ही पुलीमधील मध्यांतर (Centre Distance)
• π (Pi) = 3.1416 (साधारणतः 22/7)

स्टेप्ड ड्राइव्ह (Stepped Drive) म्हणजे काय?

स्टेप्ड ड्राइव्ह हा एक विशेष प्रकारचा बेल्ट ड्राइव्ह आहे, ज्यामध्ये वेग वेगळी पातळीवर नियंत्रित करण्यासाठी स्टेप्स (पायऱ्या) असलेल्या पुल्या वापरल्या जातात.

---

स्टेप्ड ड्राइव्हची वैशिष्ट्ये:

✅ यात एकापेक्षा जास्त व्यास असलेल्या पुल्या (स्टेप पुली) असतात.
✅ वेग नियंत्रित करण्यासाठी बेल्ट वेगवेगळ्या स्टेप्सवर ठेवला जातो.
✅ हे वेग बदलणाऱ्या मशिन टूल्स, ड्रिल मशीन, लेथ मशीन आणि विविध स्पीड गिअर सिस्टममध्ये वापरले जाते.
✅ यामुळे विविध प्रकारच्या वेग गतीने यंत्रे चालवता येतात.

---

स्टेप्ड ड्राइव्हचे प्रकार:

1️⃣ एकल स्टेप्ड पुली (Single Stepped Pulley):

• यात फक्त दोन पुल्या असतात आणि प्रत्येक पुलीवर स्टेप्स असतात.
• बेल्ट एका स्टेपवरून दुसऱ्या स्टेपवर हलवून वेग बदलला जातो.

2️⃣ मल्टी-स्टेप्ड पुली (Multi Stepped Pulley):

• यात एकाच शाफ्टवर एकापेक्षा जास्त स्टेप्स असलेल्या पुल्या असतात.
• वेगाचे अधिक अचूक नियंत्रण मिळते.

---

स्टेप्ड ड्राइव्हचे वेग गुणोत्तर (Speed Ratio) गणन:

वेग गुणोत्तर (Speed Ratio) सूत्र:

$$\frac{N_1}{N_2} = \frac{D_2}{D_1}$$

जेथे:

• N₁ = ड्रायव्हर पुलीचा वेग (RPM)
• N₂ = ड्रिव्हन पुलीचा वेग (RPM)
• D₁ = ड्रायव्हर पुलीचा व्यास
• D₂ = ड्रिव्हन पुलीचा व्यास

👉 बेल्ट वेगवेगळ्या स्टेप्सवर हलवून वेगाचे प्रमाण बदलता येते.

---

स्टेप्ड ड्राइव्हचे फायदे:

✔ वेग सहज बदलता येतो.
✔ वेगवेगळ्या यांत्रिक प्रक्रियांसाठी उपयुक्त.
✔ कमी देखभालीसाठी सोपा आणि टिकाऊ.

तोटे:

❌ बेल्ट हाताने हलवावा लागतो, ऑटोमॅटिक नियंत्रण नाही.
❌ बेल्ट बदलताना मशीन थांबवावे लागते.

---

उदाहरणे (Applications):

🔹 लेथ मशीन (Lathe Machine)
🔹 ड्रिलिंग मशीन (Drilling Machine)
🔹 फॅन व व्हेरिएबल स्पीड यंत्रणा

राइट अँगल ड्राइव्ह (Right Angled Drive) म्हणजे काय?

राइट अँगल ड्राइव्ह हा एका शाफ्टमधून दुसऱ्या शाफ्टमध्ये 90° कोनात पॉवर ट्रान्समिशन करण्यासाठी वापरला जातो. याचा उपयोग ज्या ठिकाणी थेट बेल्ट किंवा कपलिंगद्वारे पॉवर ट्रान्सफर शक्य नाही, अशा ठिकाणी केला जातो.

---

राइट अँगल ड्राइव्हचे प्रकार:

1️⃣ बेव्हल गिअर ड्राइव्ह (Bevel Gear Drive)

• दोन गिअर एका ठिकाणी 90° अंशात ठेवले जातात.
• हे हार्ड मटेरियलसाठी आणि जास्त भार उचलण्यासाठी वापरले जाते.
• उदाहरण: कारचे डिफरेंशियल, मशीन टूल्स.

2️⃣ वर्म गिअर ड्राइव्ह (Worm Gear Drive)

• यात एक वर्म (स्पाइरल स्क्रू) आणि वर्म व्हील (गिअर) असतो.
• उच्च टॉर्क आणि कमी वेगासाठी वापरला जातो.
• उदाहरण: कन्व्हेअर बेल्ट, लिफ्ट मेकॅनिझम.

3️⃣ क्रॉस बेल्ट ड्राइव्ह (Cross Belt Drive)

• बेल्ट 90° अंशाच्या पुलींवर फिरतो.
• कमी भाराच्या अनुप्रयोगांसाठी योग्य.
• उदाहरण: प्रिंटिंग प्रेस, फॅन ड्राइव्ह.

4️⃣ चेन आणि स्प्रॉकेट ड्राइव्ह (Chain & Sprocket Drive)

• सायकलमध्ये किंवा बाईकमध्ये वापरली जाणारी प्रणाली.
• कमी स्लिप आणि उच्च कार्यक्षमतेसाठी उपयुक्त.
• उदाहरण: बाईक ट्रांसमिशन सिस्टम.

---

राइट अँगल ड्राइव्हचे फायदे:

✔ 90° अंशात पॉवर ट्रान्सफर करतो.
✔ मशीनच्या कॉम्पॅक्ट डिझाइनसाठी उपयुक्त.
✔ वेगवेगळ्या प्रकारच्या ड्राइव्हमध्ये वापर करता येतो.

तोटे:

❌ काही प्रकारांमध्ये घर्षणामुळे ऊर्जा हानी होते.
❌ जास्त देखभालीची गरज लागते.

---

राइट अँगल ड्राइव्हचा उपयोग (Applications):

🔹 ऑटोमोटिव्ह ट्रांसमिशन (गाड्यांचे डिफरेंशियल गिअर)
🔹 मशीन टूल्स
🔹 कृषी यंत्रसामग्री (Agricultural Machinery)
🔹 लिफ्ट आणि कन्व्हेयर बेल्ट सिस्टम

                                                           ----------------xxxxxxxxxxxx-------------------